Serbia po përballet me një moment vendimtar politik, ndërsa lëvizja studentore që nisi me protesta kundër korrupsionit tani synon ta sfidojë në zgjedhje pushtetin 14-vjeçar të Aleksandar Vuçiqit. Në një analizë të publikuar nga gazeta britanike The Guardian, gazetari dhe njohësi i Ballkanit Misha Glenny argumenton se zgjedhjet parlamentare të së dielës, 25 tetor, mund të kenë pasoja që shtrihen përtej kufijve të Serbisë.
Në analizën e tij, Glenny e krahason situatën aktuale politike në Serbi me zhvillimet e vitit 2000, kur Slobodan Millosheviqi humbi zgjedhjet presidenciale dhe më pas u largua nga pushteti pas protestave masive.
Sipas autorit, historia nuk po përsëritet domosdoshmërisht, por ngjashmëritë mes dy periudhave janë të dukshme.
Vuçiq, i cili së fundmi dha dorëheqje nga posti i presidentit për të garuar në zgjedhjet parlamentare, synon ta zhvendosë qendrën e pushtetit nga presidenca te zyra e kryeministrit.
Por, sipas Glenny, ai po përballet me një sfidë të pazakontë nga një lëvizje e re politike që ka lindur jashtë strukturave tradicionale opozitare.
Studentët që dolën në rrugë pas tragjedisë së Novi Sadit tani kërkojnë pushtetin
Lëvizja studentore nisi në nëntor të vitit 2024, pas shembjes së strehës së stacionit hekurudhor në Novi Sad, ku humbën jetën 16 persona.
Tragjedia ndodhi disa muaj pas rinovimit të objektit nga një konsorcium kinez, në një projekt për të cilin kritikët ngritën dyshime për korrupsion.
Protestat që fillimisht kërkonin përgjegjësi për tragjedinë u shndërruan gradualisht në një lëvizje më të gjerë kundër korrupsionit dhe mënyrës së qeverisjes.
Sipas The Guardian, pavarësisht përpjekjeve të autoriteteve për t’i dobësuar demonstratat, ato vazhduan gjatë viteve 2025 dhe 2026.
Një nga episodet më të diskutueshme ndodhi në mars të vitit 2025, kur protestuesit pretenduan se policia kishte përdorur një armë zanore gjatë një tubimi në heshtje në kujtim të viktimave të Novi Sadit.
Autoritetet serbe e mohuan përdorimin e kësaj pajisjeje.
Gjatë verës së këtij viti, studentët vendosën ta shndërrojnë mobilizimin qytetar në një alternativë elektorale, duke krijuar Listën Studentore.
Në përbërje të saj janë përfshirë akademikë, inxhinierë, punëtorë, figura të kulturës dhe studentë.
Slogani i lëvizjes është: “Serbia ose mafia”.
Sondazhet tregojnë një garë të ngushtë
Sipas analizës së Glenny, sondazhet e opinionit publik paraqesin rezultate të ndryshme për zgjedhjet e së dielës.
Disa sondazhe i japin Listës Studentore një epërsi prej afro dhjetë pikësh përqindjeje, ndërsa të tjera tregojnë një garë shumë të ngushtë me Partinë Progresive Serbe (SNS) të Vuçiqit.
Autori thekson se pjesëmarrja e lartë në votime mund të ketë ndikim të rëndësishëm në rezultatin përfundimtar.
Megjithatë, rezultati mbetet i pasigurt dhe ekzistojnë shqetësime se kontestimi i tij mund të shkaktojë tensione apo përplasje pas zgjedhjeve.
The Guardian: Vuçiq po përpiqet të forcojë kontrollin mbi mediat
Një pjesë e rëndësishme e analizës i kushtohet situatës së mediave në Serbi.
Glenny shkruan se Vuçiq ka mbështetur ndryshimet në pronësinë e United Media, grupit që deri vonë konsiderohej ndër burimet më të rëndësishme të informacionit të pavarur në vend.
Sipas tij, dhjetë gazetarë të njohur të televizionit N1 dhanë dorëheqje gjatë fundjavës së kaluar, në shenjë proteste kundër emërimeve të reja editoriale që ata i konsideronin të favorshme për Vuçiqin dhe SNS-në.
N1 kishte luajtur rol të rëndësishëm në raportimin për protestat studentore dhe zgjerimin e mbështetjes për to.
Autori e sheh këtë zhvillim si pjesë të përpjekjeve të pushtetit për të ruajtur ndikimin mbi informacionin publik në prag të zgjedhjeve.
Nacionalizmi, Dodiku dhe Rusia në fushatën e Vuçiqit
Sipas The Guardian, përballë sfidës studentore, Vuçiq ka intensifikuar retorikën nacionaliste për të mobilizuar votuesit e djathtë.
Në këtë kontekst, Glenny përmend mbështetjen që Vuçiq ka marrë nga Milorad Dodik, udhëheqësi me ndikim i Republikës Sërpska në Bosnjë e Hercegovinë.
Autori thekson lidhjet e Dodikut me presidentin rus Vladimir Putin, por edhe afrimin e tij me Donald Trumpin dhe njerëz të lidhur me administratën amerikane.
Në analizë përmenden edhe marrëdhëniet e ndërlikuara të Vuçiqit me Moskën.
Megjithëse Serbia ka mbajtur lidhje të ngushta me Rusinë, Vuçiq ka lejuar gjithashtu furnizimin e Ukrainës me sasi të konsiderueshme municionesh, duke u përpjekur të ruajë marrëdhënie me të dyja palët.
Glenny e lidh forcimin e retorikës nacionaliste edhe me funeralin shtetëror të kriminelit të dënuar të luftës Ratko Mladiq, të cilin e interpreton si përpjekje për të mobilizuar mbështetjen nacionaliste.
Pse zgjedhjet në Serbi mund ta tronditin Evropën?
Sipas autorit, rëndësia e zgjedhjeve nuk kufizohet te ndryshimi i mundshëm i pushtetit në Beograd.
Një ndryshim politik në Serbi mund të ndikojë në marrëdhëniet e vendit me Bashkimin Evropian, Rusinë dhe vendet e Ballkanit Perëndimor.
Glenny argumenton se një qeverisje e re mund të krijojë mundësi për përshpejtimin e integrimit evropian të Serbisë.
Një zhvillim i tillë, sipas tij, do të mirëpritej jo vetëm në Bruksel, por edhe në Londër.
Autori shpjegon se qeveritë britanike e konsiderojnë Ballkanin një zonë të ndjeshme për sigurinë evropiane, ku Rusia mund të ushtrojë ndikim të konsiderueshëm.
Pas daljes nga Bashkimi Evropian, Britania ka më pak ndikim të drejtpërdrejtë politik në rajon, por ka vazhduar bashkëpunimin në fushën e sigurisë me NATO-n dhe BE-në.
Kritika ndaj Bashkimit Evropian për qëndrimin ndaj Serbisë
Glenny kritikon gjithashtu qëndrimin e Bashkimit Evropian ndaj zhvillimeve politike në Serbi.
Sipas tij, aktivistët studentorë dhe mbështetësit e tyre janë zhgënjyer nga ajo që e perceptojnë si mungesë interesimi të Brukselit për përpjekjet e tyre politike.
Autori argumenton se institucionet evropiane nuk duhet ta konsiderojnë demokracinë serbe si një çështje të humbur.
Në këtë kontekst, ai e sheh lëvizjen studentore si dëshmi se mobilizimi qytetar mund të krijojë alternativa të reja politike edhe në vende ku pushteti ka qëndruar për një kohë të gjatë në duart e të njëjtit udhëheqës.
Megjithatë, analiza nuk e paraqet rezultatin e zgjedhjeve si të sigurt.
Për Glenny, votimi i së dielës do të jetë një provë e rëndësishme për demokracinë në Serbi dhe një zhvillim që mund të ndikojë në orientimin e ardhshëm politik të rajonit.
