Bashkë me Bjellorusinë, Serbia është i vetmi vend në kontinentin evropian që s’është bashkuar me sanksionet globale kundër Moskës pas pushtimit të Ukrainës, pavarësisht dëshirës për anëtarësim në BE dhe presionit të vazhdueshëm nga jashtë. Brukseli dhe Uashingtoni ka kohë që Beogradit i kërkojnë vendosjen e sanksioneve. Por, edhe pse retorika e Serbisë kohëve të fundit ka nisur të bjerë, Beogradi vazhdon të qëndrojë ulur në dy karrige, shkruan BBC Russia, përcjell gazeta online Reporteri.net.
BBC Rusia vëren se që nga fillimi i luftës në Ukrainë, BE-ja ka miratuar tashmë tetë paketa sanksionesh kundër Rusisë – kompani publike dhe private, zyrtarë qeveritarë dhe të tjerë të afërt me presidentin rus Vladimir Putin.
Në të njëjtën kohë në Serbi u mbajtën zgjedhje të reja. Në fjalimin e saj inaugurues, kryeministrja Ana Brnabiç nuk përmendi asnjë fjalë për mundësinë e vendosjes së sanksioneve ndaj Moskës – edhe pse këtë pyetje e bëri çdo mysafir që erdhi në Beograd në gjashtë muajt e fundit, si nga perëndimi ashtu edhe nga lindja, thuhet në tekst.
Lëvizjet e kujdesshme diplomatike nga partnerët evropianë kanë kohë që i kanë lënë vendin apeleve të drejtpërdrejta. “Serbia duhet të bëjë përpjekje për të harmonizuar politikën e jashtme të BE-së dhe për të vendosur sanksione kundër Rusisë,” tha në raport Komisioneri Evropian për Zgjerim Oliver Varhelji.
“Detyrimi nuk është ligjor, por politik dhe moral”
Deri më sot, Serbia nuk ka asnjë detyrim formal që të harmonizojë politikën e saj të jashtme me qëndrimin e Brukselit, tha politologu Petar Milutinoviç nga Instituti për Studime Evropiane në Beograd.
Nga ana tjetër, çdo vend që ka statusin e kandidatit për anëtarësim në BE – dhe Serbia ka nisur procedurën për anëtarësim në Union dhe ka statusin zyrtar të kandidatit – duhet së pari të harmonizojë diplomacinë dhe infrastrukturën e saj të mbrojtjes me kërkesat strikte të Brukseli.
Sipas procedurës së miratuar, mosmarrëveshjet e mundshme për politikën e jashtme të BE-së dhe sigurinë kolektive evropiane zgjidhen më pas: kjo është faza e gjashtë e procesit integrues dhe Serbia nuk e ka arritur ende zyrtarisht.
“Detyrimi nuk është ligjor, por politik dhe moral. Sepse nëse tashmë keni marrë statusin e kandidatit, duhet të ndani qëndrimet dhe vlerat e komunitetit të cilit dëshironi t’i përkisni”, thotë Millutinoviç.
Brukseli ka zhvilluar një model të veçantë negocimi për vendet e mundshme anëtare, shpjegon politologu. “Metodologjia e rishikuar”, siç e quajnë burokratët europianë, është ndërtuar si një sistem shpërblimesh dhe ndëshkimesh për lëvizjet politike në një drejtim apo në një tjetër.
Nëse procesi i një vendi të caktuar shkon në një drejtim të pafavorshëm, ai vend mund të marrë një “rrahje” përpara anëtarësimit në formën e aksesit në fondet evropiane për zhvillimin e bujqësisë ose punësimin, të cilat zakonisht janë në dispozicion vetëm për shtetet anëtare.
Një “perde e re e hekurt” mbi Europën
“Pavarësisht të gjitha të metave dhe mangësive të Serbisë, Perëndimi ka ende shumë për t’i ofruar Beogradit,” tha Jade McGlynn, një studiuese ushtarake në King’s College në Londër, e cila studion kulturën e kujtesës dhe propagandën ushtarake në Rusinë bashkëkohore, përcjell Reporteri.net.
Nëse përparimi i vendit nuk është i dukshëm, BE-ja mund të ndalojë financimin e projekteve të përbashkëta apo edhe të ndalojë negociatat për pranimin e vendit në Bashkim.
“Nëse Serbia vazhdon të ulet në dy karrige, Beogradi rrezikon që partnerët evropianë të lodhen prej saj dhe të ngrijnë procesin e negociatave”, tha Natasha Vunsh, profesoreshë e integrimit evropian në Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të Parisit.
Megjithatë, Millutinoviç beson se Brukseli do ta ketë të vështirë t’i përfundojë negociatat e anëtarësimit, edhe nëse Beogradi nuk i bashkohet sanksioneve perëndimore. “Në terma afatgjatë, ngrirja e negociatave nuk i sjell dobi askujt,” shpjegon ai.
Megjithatë, Millutinoviç paralajmëron se ndryshimet tektonike po ndodhin në skenën gjeopolitike dhe Serbia nuk duhet të “të flejë përsëri nga rënia e Murit të Berlinit”. Një “perde e re e hekurt” po zbret mbi Evropën, një bllok vendesh po shfaqet, plotësisht i ndarë nga Rusia dhe Bjellorusia, thotë Millutinoviq.
Qëllimi i paketës së tetë të sanksioneve të BE-së është të izolojë Rusinë sa më shumë që të jetë e mundur nga pjesa tjetër e botës.
Prandaj, vetë Evropa është e detyruar të kërkojë lloje dhe burime të tjera të furnizimit me energji. Dhe Serbia do të duhet të zgjidhë të njëjtin problem.
Ndryshim në retorikën e Vuçiçit
26 shkurt – Trupat ruse kaluan kufirin në Ukrainë më 24 shkurt, duke nisur një pushtim të plotë, me tre anë. Beogradi reagoi ndaj kësaj shkeljeje të dukshme të së drejtës ndërkombëtare pothuajse dy ditë më vonë. Në të njëjtën kohë, deklarata u formulua me mjaft kujdes: Serbia mbështet integritetin territorial të Ukrainës, por nuk dëshiron të vendosë sanksione ndaj Rusisë, shkruan BBC Russia.
2 mars – Në seancën e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, Serbia ishte ndër vendet që dënuan hapur sulmin e trupave ruse ndaj Ukrainës. Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, këtë vendim të Beogradit e ka shpjeguar me faktin se serbët “nuk duhet të heshtin për shkak të historisë”. Ai posaçërisht theksoi se teksti i rezolutës së miratuar nga OKB-ja nuk përmend asnjë sanksion.
4 maj – Vuçiç u takua me kancelarin Olaf Scholz në Berlin, pas së cilës ai deklaroi se “Serbia ka mosmarrëveshje serioze me BE-në në lidhje me sanksionet kundër Moskës”. Megjithatë, Vuçiç kujtoi se Beogradi “qartë dhe pa mëdyshje” mbron qëndrimin se pushtimi i Ukrainës është i papranueshëm.
“Ne vetë kemi jetuar nën sanksione për një dekadë të tërë, kështu që kemi një marrëdhënie të veçantë me ta”, shpjegoi Vuçiç në konferencën për shtyp, duke i siguruar gazetarët se “Serbia e kuptoi shumë mirë mesazhin e Gjermanisë dhe të gjithë të tjerëve”.
1 tetor – “Serbia nuk vendos sanksione ndaj Rusisë sepse ajo mbron politikën e saj kudo që mundet dhe politika e vendit tonë përcaktohet nga konkluzioni i Këshillit të Sigurisë Kombëtare”, tha Vuçiç, shkruan BBC Russia, përcjell Reporteri.net.
Mbledhja e Këshillit të Sigurisë Kombëtare të Serbisë u mbajt më 25 shkurt. Në rezolutën 15 pikash të miratuar theksohet vendosmëria e Serbisë për të respektuar integritetin territorial të vendeve të tjera, por theksohet se kur shqyrtohet nevoja për vendosjen e sanksioneve, Beogradi do të udhëhiqet “ekskluzivisht për të mbrojtur interesat e tij jetike ekonomike dhe politike.”
Vuçiç përkujtoi se përfaqësuesit e disa vendeve i kanë bërë thirrje Parlamentit Evropian që të ndalojë negociatat me Serbinë për anëtarësim në BE derisa Beogradi të vendosë sanksione ndaj Moskës. Presidenti serb e quajti një emërtim të tillë shembull të qartë presioni.
Megjithatë, më 13 tetor, komiteti i politikës së jashtme të Parlamentit Evropian miratoi një rezolutë që bën thirrje për vazhdimin e negociatave për të ardhmen evropiane të Beogradit vetëm pasi Serbia të pranojë sanksionet e vendosura ndaj Moskës nga vendet e BE-së.
8 tetor – Vuçiç përsëriti se Beogradi nuk do të vendosë sanksione ndaj Moskës. Sipas tij, Serbia nuk i ka borxh askujt dhe do të udhëhiqet ekskluzivisht nga interesat e veta.
“Ne nuk vendosim sanksione jo sepse blejmë gaz me çmim më të ulët dhe jo sepse po sigurojmë mbështetje për Beogradin në Këshillin e Sigurimit të OKB-së. Ne e bëjmë këtë sepse respektojmë të drejtën publike ndërkombëtare, respektojmë veten dhe parimet themelore morale, sepse ne e dimë se çfarë na kanë bërë sanksionet”, tha Vuçiç.
Beogradi do ta mbajë këtë qëndrim derisa “dëmi për Serbinë të jetë shumë më i madh se çdo gjë tjetër”. Vuçiç tha gjithashtu se Qeveria mund të ndryshojë vendimin e saj në të ardhmen, nëse shohin se nuk mund të bëjnë ndryshe.
Po sikur Beogradi të zhgënjejë Moskën?
Në mes të tetorit, zëvendësministri rus i Punëve të Jashtme Aleksandar Grushko tha se Moska do të zhgënjehej nëse Serbia vendos sanksione ndaj saj dhe tha hapur se “çdo qeveri që udhëhiqet nga interesat kombëtare nuk do të ndërmerrte një hap të tillë politik”.
Megjithatë, gjatë qëndrimit të tij në Beograd, autoritetet serbe nuk thanë asnjë fjalë për këtë, theksoi Komersant.
“Kërkesat e rrepta nga perëndimi patën efekt. Javën e kaluar, Serbia mbështeti rezolutën e OKB-së që dënon Federatën Ruse për mbajtjen e një referendumi dhe aneksimin e katër rajoneve të Ukrainës. Retorika e liderëve serbë gjithashtu ka ndryshuar,” shtoi gazeta.
Gazeta thekson gjithashtu se në njoftimin për takimin kësaj radhe munguan garancitë e zakonshme se nuk do të vendosen sanksione ndaj “Rusisë vëllazërore”.
Një vendim i mundshëm për Serbinë për të vendosur sanksione do të kishte implikime të gjera. “Nëse Vuçiç vendos të vendosë sanksione, Rusia ka ende mundësinë që të ngrejë një valë pro Putinit në Serbi, duke e kthyer popullatën kundër Vuçiçit”, thotë McGlynn.
Ai beson se Rusia mund ta ndëshkojë disi Serbinë nëse vendos për sanksione dhe lëvizje të tilla mund t’i shkaktojnë dhimbje koke Vuçiqit. Megjithatë, ai shton se nuk duhet të harrojmë se Rusia nuk është më aq e fortë në aspektin ekonomik, gjeopolitik dhe të sigurisë.
Çështja e Kosovës
Një nga themelet e marrëdhënieve serbo-ruse është mbështetja e Moskës për Kosovën, por edhe varësia energjetike.
Millutinoviç thotë se Moska udhëhiqet nga interesi i saj për këtë çështje. Ai deklaron se në këmbim të mbështetjes së Rusisë në Këshillin e Sigurimit të OKB-së në vitin 2008, Gazpromneft bleu NIS, një monopolist në tregun serb të naftës dhe gazit, me një çmim të reduktuar.
Millutinoviç thekson se këto janë lëvizje thjesht racionale të biznesit: “Nuk ka emocione, nuk ka miqësi vëllazërore dhe shekullore. Është pikërisht e kundërta”.
Shitjes i parapriu një marrëveshje ndërshtetërore ndërmjet Serbisë dhe Rusisë nga dhjetori 2008, e lidhur në vitin kur Kosova shpalli pavarësinë nga Serbia.
McGlynn pohon se Kremlini nuk është aspak i interesuar për të gjetur një zgjidhje për çështjen e Kosovës: “Pra, Serbia nuk mund të lëvizë realisht drejt BE-së nëse nuk bën disa lëshime”.
“Serbia ka edhe aleatë të tjerë të dobishëm – si Spanja dhe sot Ukraina – të cilët janë të gatshëm të mbështesin qëndrimin e Beogradit për Kosovën në këmbim të lëshimeve shumë më të vogla”, shton eksperti.
Një nga zgjidhjet e mundshme të propozuara nga Franca dhe Gjermania është hyrja e Kosovës në OKB (pra njohja e saj në nivel ndërkombëtar), e cila do t’i hapte një rrugë më të shpejtë Serbisë për anëtarësim në BE.
Megjithatë, sipas McGlynn, propozime të tilla nuk duhet besuar verbërisht, sepse “problemi kryesor është se vendet perëndimore të BE-së aktualisht nuk duan të zgjerojnë bllokun”.
“Nëse Serbia bën ndonjë lëshim për çështjen e Kosovës, atëherë kjo duhet të bëhet vetëm me garanci të caktuara”, është i bindur eksperti.
Çfarë thonë ambasadorët në Serbi
BBC Rusia përcjell gjithashtu pikëpamjet e ambasadorëve të BE-së, ShBA-së dhe Rusisë në Beograd:
“Beogradit nuk i është dhënë një afat (për të vendosur sanksione ndaj Rusisë), por kjo çështje po tërheq shumë vëmendje në kryeqytetet evropiane, në Parlamentin Evropian dhe në përgjithësi në Bruksel, sepse është një çështje që ka të bëjë me të ardhmen e gjithë kontinentin, sigurinë dhe prosperitetin tonë”, tha ai. kreu i Delegacionit të BE-së, Emanuel Giofre.
“Serbia ka një histori të gjatë dhe të komplikuar sanksionesh dhe ne e kuptojmë qëndrimin e veçantë ndaj sanksioneve. Megjithatë, duhet parë mirë interesat e tyre kombëtare dhe jam i sigurt se herët a vonë ata do të shohin se janë në Perëndim. do të doja të paralajmëroja serbët të kuptojnë se kjo nuk është ‘nëna Rusia’ e tyre, kemi të bëjmë me një Rusi krejtësisht tjetër. Nëse shikoni Evropën, shumë pak vende, dua të them vetëm Bjellorusia dhe Serbia, nuk kanë vendosur sanksione ndaj Rusisë. Pyetja është nëse ata duan që Serbia të mbetet në këtë shoqëri”, tha ambasadori amerikan Christopher Hill.
“Unë besoj se Serbia nuk do t’i bashkohet vendeve që nuk mendojnë për të mirën e tyre kombëtare dhe të mirën e qytetarëve të tyre, por ne jemi të vetëdijshëm për presionin ndaj Serbisë për të vendosur sanksione. Kur është fjala për Kosovën, qëllimi i Moskës është të marrë një vendim. bazuar në marrëveshjen mes Beogradit dhe Prishtinës dhe se vendimi është në interes të Beogradit dhe kjo nuk ka të bëjë me vendosjen e mundshme të sanksioneve”, tha ambasadori i Federatës Ruse, Aleksandar Bocan-Kharchenko./Reporteri.net/