Kur një zyrtar iranian paraqiti këtë javë një listë kërkesash për t’i dhënë fund luftës së nisur nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli, ai shtoi një pikë që nuk ishte më parë në listën e Teheranit: njohja e sovranitetit iranian mbi Ngushticën e Hormuzit.

Rruga e ngushtë ujore, e cila transporton një të pestën e naftës dhe gazit natyror të lëngshëm (LNG) në botë, është bërë arma më e fuqishme e Republikës Islamike. Tani ajo po kërkon ta shndërrojë atë në një burim të mundshëm miliarda dollarësh të ardhurash vjetore dhe një mjet për të ushtruar presion mbi ekonominë globale, raporton CNN.

Pika kryesore e navigimit

Irani ka kërcënuar prej kohësh se do ta mbyllë ngushticën në rast të një sulmi, por pakkush priste që ai ta bënte vërtet këtë – ose që ky veprim do të rezultonte kaq efektiv në prishjen e rrjedhave globale të tregtisë. Shkalla e ndikimit duket se ka zgjeruar ambiciet e Teheranit dhe kërkesat e reja sugjerojnë se Irani po kërkon ta shndërrojë këtë ndikim në diçka të përhershme.

Transporti detar përmes kësaj pike kyçe është ndalur pothuajse plotësisht nga sulmet iraniane, duke shkaktuar ndërprerje në tregjet globale të energjisë dhe duke i detyruar vendet përtej Gjirit Persik të marrin masa emergjente për të siguruar furnizime me karburant.

“Irani u habit disi nga suksesi i strategjisë së tij në Ngushticën e Hormuzit – ata e kuptuan se sa e lirë dhe relativisht e lehtë është të mbash peng ekonominë globale”, tha Dina Esfandiary, drejtuese e Lindjes së Mesme në Bloomberg Economics.

“Një nga mësimet e kësaj lufte është zbulimi i këtij leve të re pushteti, të cilin ata ndoshta do ta përdorin përsëri. Mendoj se monetizimi është pjesë e realizimit se ata tani e kanë atë levë.” Washingtoni është shumë i vetëdijshëm për këtë rrezik. Sekretari i Shtetit i SHBA-së, Marco Rubio, paralajmëroi të premten se një nga sfidat e menjëhershme pas luftës do të jenë përpjekjet e Teheranit për të krijuar një sistem tarifimi për kalimin nëpër Ngushticën e Hormuzit.

“Nuk është vetëm e paligjshme, por është e papranueshme dhe e rrezikshme për të gjithë botën. Është e rëndësishme që bota të ketë një plan për t’u përballur me të”, tha Rubio pas takimit të G7 në Francë. Ministrat e jashtëm të grupit theksuan “domosdoshmërinë absolute” të rivendosjes së “lirisë së sigurt dhe të papenguar të lundrimit”.

Mojtaba Khamenei, në fjalimin e tij të parë të supozuar si udhëheqësi i ri suprem i Iranit, tha se ndikimi i bllokimit të rrugës ujore “duhet të vazhdojë të përdoret”. Në raundet e mëparshme të negociatave me Shtetet e Bashkuara, Irani kishte kërkuar heqjen e sanksioneve dhe njohjen e të drejtës së tij për teknologji bërthamore paqësore, por jo kontrollin e Ngushticës së Hormuzit.

Tani Irani po jep sinjale se ky kontroll mund të formalizohet. Ligjvënësit iranianë po shqyrtojnë një projektligj që do t’u kërkonte vendeve që përdorin ngushticën për të transportuar karburant dhe mallra të paguajnë tarifa, ndërsa një këshilltar i udhëheqësit suprem ka folur për një “regjim të ri për Ngushticën e Hormuzit” pas luftës.

Ky sistem i ri do t’i lejonte Teheranit të vendoste kufizime detare ndaj kundërshtarëve dhe në mënyrë efektive të lidhë aksesin në një nga korridoret detare më kritike në botë me mosmarrëveshjet e tij gjeopolitike.

Shkelja e së drejtës ndërkombëtare

“Vendosja e tarifave të tranzitit është një shkelje e rregullave të kalimit të tranzitit”, tha James Kraska, profesor i së drejtës ndërkombëtare detare në Kolegjin e Luftës Detare të SHBA-së. Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtoi ai, nuk ka bazë ligjore që një shtet bregdetar të ngarkojë tarifa në një ngushticë ndërkombëtare siç është Ngushtica e Hormuzit.

“Ngushtica e Hormuzit është një ngushticë e përdorur për lundrim ndërkombëtar, me ujëra territoriale të Iranit dhe Omanit që mbivendosen. Ligji iranian dhe i Omanit zbatohet brenda këtyre ujërave”, tha ai. “Megjithatë, meqenëse është një ngushticë ndërkombëtare, e drejta e kalimit tranzit zbatohet për të gjitha shtetet, duke lejuar tranzit të papenguar sipërfaqësor, ajror dhe nëndetësor.”

Rregullat përcaktohen nga Konventa e OKB-së mbi të Drejtën e Detit (UNCLOS). Edhe pse as Irani dhe as Shtetet e Bashkuara nuk janë nënshkruese të konventës, Kraska thotë se shumë nga parimet e saj thelbësore ende zbatohen sepse ato pranohen gjerësisht si e drejtë ndërkombëtare zakonore. Megjithatë, Irani mund të përpiqet të përdorë faktin që nuk është nënshkrues për të mbështetur argumentet e tij, shtoi ai.

Ka pak precedentë për një vend që ka vendosur me sukses tarifa për kalimin nëpër një ngushticë ndërkombëtare. Në shekullin e 19-të, Danimarka vendosi tarifa tranziti nëpër Ngushticën e Danimarkës, por pas protestave nga disa vende, Konventa e Kopenhagenit e vitit 1857 i hoqi përgjithmonë të ashtuquajturat taksa Sunda, tha ai.

Konkurrenca me Kanalin e Suezit

Kjo nuk e ka ndaluar Iranin të eksplorojë se si mund të duket një sistem i tillë dhe sa fitimprurës mund të jetë. Ekspertët dyshojnë se Irani mund të krijojë një sistem takse që do të fitonte pranim ndërkombëtar, por nëse ka sukses, të ardhurat mund të rivalizojnë ato të gjeneruara nga Kanali i Suezit i Egjiptit, sipas llogaritjeve të CNN.

Në rrethana normale, rreth 20 milionë fuçi naftë bruto dhe produkte nafte kalojnë nëpër Ngushticën e Hormuzit çdo ditë, që është afërsisht ekuivalente me një duzinë të ashtuquajturash cisterna shumë të mëdha nafte bruto (VLCC).

Me një tarifë të vlerësuar prej 2 milionë dollarësh për cisternë, kjo do të arrinte në rreth 20 milionë dollarë në ditë, ose rreth 600 milionë dollarë në muaj, vetëm nga nafta. Nëse përfshihen dërgesat e LNG-së, kjo shumë mund të rritet në më shumë se 800 milionë dollarë në muaj, ekuivalente me rreth 15 deri në 20 përqind të të ardhurave mujore të Iranit nga eksporti i naftës në vitin 2024./Reporteri.net/