Një industri e re dhe me kosto të lartë po zhvillohet me shpejtësi në kufijtë e bioteknologjisë: përzgjedhja gjenetike e embrioneve jo vetëm për të shmangur sëmundjet, por edhe për të synuar tipare si inteligjenca e lartë.
Revista prestigjioze The Economist analizon këtë treg në rritje, duke ngritur pyetjen e madhe etike dhe ekonomike: Sa larg mund të shkojë njerëzimi për të blerë “fëmijën e përsosur”?
Nga parandalimi i sëmundjeve te “inxhinieria e inteligjencës”
Tradicionalisht, fertilizimi in vitro (IVF) i kombinuar me testimin gjenetik pre-implantues është përdorur për të zbuluar dhe shmangur anomalitë e rënda gjenetike apo sëmundjet e trashëgueshme (si fibroza cistike apo sindroma Down).
Megjithatë, një brez i ri kompanish bioteknologjike dhe startup-esh po hedh një hap më tej. Duke përdorur algoritme të avancuara dhe të dhëna masive gjenomike (të ashtuquajturat pikëzime poligjenike apo polygenic risk scores), këto kompani pretendojnë se mund të analizojnë dhe rendisin embrionet bazuar në prirjet e tyre për tipare komplekse – përfshirë shëndetin mendor, jetëgjatësinë dhe nivelin e inteligjencës (IQ).
Një shërbim elitar me çmime marramendëse
Për çiftet që mund ta përballojnë, ky shërbim nuk është i lirë. Kostot mund të shkojnë nga dhjetëra mijëra deri në mbi 50,000 dollarë, përveç shpenzimeve tashmë të larta të procedurave të fertilizimit in vitro.
Klientela kryesore përbëhet kryesisht nga persona me të ardhura shumë të larta dhe figura të industrisë së teknologjisë, të cilët e shohin optimizimin gjenetik si investimin përfundimtar për të ardhmen e fëmijëve të tyre.
Çfarë thotë shkenca: Premtim real apo iluzion i shtrenjtë?
Shumë gjenetistë dhe shkencëtarë mbeten thellësisht skeptikë mbi efektivitetin real të këtyre testeve për tipare si inteligjenca:
1. Kompleksiteti gjenetik: Inteligjenca njerëzore nuk kontrollohet nga një apo dy gjene, por nga mijëra variante gjenetike që ndërveprojnë me mjedisin, edukimin dhe rrethanat sociale.
2. Kufizimi i mostrës: Në një cikël tipik IVF, një çift prodhon vetëm një numër të vogël embrionesh (p.sh. 4 deri në 8). Dallimi gjenetik midis embrioneve të të njëjtëve prindër është shpesh minimal – zakonisht vetëm 1 deri në 2 pikë IQ diferencë statistikore, shumë larg premtimeve të ekzagjeruara të marketingut.
3. Efektet e padëshiruara: Përzgjedhja e një embrioni për një tipar të caktuar mund të rrisë pa dashje rrezikun e predispozitave të tjera të panjohura shëndetësore.
Dilemat etike: Drejt një shoqërie të ndarë gjenetikisht? Përtej debatit shkencor, fenomeni ngre alarmin për rreziqet shoqërore dhe etike:
Pabarazia e thelluar: Nëse vetëm shtresa më e pasur ka akses te mjetet e përzgjedhjes gjenetike, kjo mund të krijojë një ndarje të re klasore biologjike.
Boshllëqet ligjore: Ndërsa vende si Britania e Madhe dhe shumë shtete europiane ndalojnë rreptësisht përzgjedhjen e embrioneve për tipare jo-mjekësore, rregulloret në tregje të tjera (si SHBA) mbeten më liberale, duke lejuar komercializimin e kësaj industrie.
Presioni mbi fëmijët: Rritja e një fëmije me pritshmërinë se është “zgjedhur për të qenë gjeni” sjell ngarkesë të rëndë psikologjike dhe pritshmëri jorealiste.
