Fjalët kanë pasoja. Kjo është arsyeja pse etika nuk është dekor i gazetarisë, por një nga kufijtë e saj më të rëndësishëm. Dhe kur kjo vijë kalohet, nuk paguajnë çmimin vetëm ata që ofendohen. Paguan gjithë shoqëria.
“Mediat e shkruara do të bëjnë gjithçka në fuqinë e tyre për të mos nxitur apo ushqyer urrejtje dhe pabarazi në shkrimet, opinione apo komente”. Kështu fillon një nga parimet kryesore të kapitullit të tretë të Kodit të Mediave të Shkruara të Kosovës, i dedikuar nxitjes dhe gjuhës së urrejtjes. Kodi shkon një hap më tej: tërheq vërejtjen kundër trajtimit të njëanshëm të njerëzve për shkak të etnisë, kombësisë, fesë dhe karakteristikave të tjera personale, si dhe përdorimit të shprehjeve përçmuese që mund të lëndojnë ose frikësojnë një individ ose grup. Me rëndësi të veçantë është dispozita që etnia, raca, feja, gjinia, orientimi seksual, sëmundja ose aftësia e kufizuar përmenden vetëm kur ato lidhen drejtpërdrejt me ngjarjen që raportohet.
Këto fjali nuk u shkruan për t’u dukur bukur në një dokument në faqen e internetit të një institucioni. Ato duhet të jenë standardi profesional i përditshëm. Megjithatë, pyetja është, sa prej tyre i mbajmë mend vërtet kur ndizen kamerat, kur një debat politik bëhet një betejë për shikueshmëri, ose kur një redaktor gjykon se një titull provokues do të sjellë më shumë klikime?
Si një nga gazetarët që mori pjesë në hulumtimin mbi gjuhën e urrejtjes në media në Kosovë, pata mundësinë të merrem pikërisht me këtë çështje. Monitorimi i debateve televizive në shqip dhe serbisht gjatë vitit 2025 tregoi se problemi nuk kufizohet vetëm në një komunitet, një gjuhë apo një opsion politik. Modelet ndryshojnë, por përsëriten të njëjtët mekanizma: përgjithësimi, etiketimi, krijimi i një imazhi të një armiku kolektiv dhe paraqitja e kundërshtarëve politikë ose grupeve të tëra si një kërcënim për shoqërinë.
Në disa debate në gjuhën shqipe u regjistruan deklarata në të cilat u atribuohej urrejtje dhe përgjegjësi kolektive serbëve, duke përfshirë pretendime se serbët ishin rritur për të urryer shqiptarët. Në emisione të tjera u përdorën terma përçmues për serbët ose anëtarët e komuniteteve joshumicë u paraqitën si pengesë për interesat e Kosovës. Në një nga debatet e analizuara, kërkesat politike të komuniteteve u përshkruan si “kapriçoze” dhe “kërkesa absurde”, ndërsa në një debat tjetër u bënë pretendime përgjithësuese për anëtarët e komunitetit boshnjak.
Në gjuhën serbe, analiza tregoi një model të ndryshëm, por po aq të rëndësishëm. Në një pjesë të përmbajtjes mediatike, deklaratat politike rreth “terrorit kundër serbëve”, “spastrimit etnik”, “pushtuesve” dhe “fshirjes së historisë serbe” u përcollën me një gjuhë jashtëzakonisht nxitëse, ndonjëherë pa kontekst, verifikim ose prezantim të mjaftueshëm të palës tjetër. Në raste të tilla, pretendimi politik pushon së qeni vetëm qëndrimi i një aktori të caktuar dhe, kur paraqitet në mënyrë jokritike si fakt, bëhet pjesë e një narrative që përforcon më tej ndjenjën e cenueshmërisë kolektive.
Është e rëndësishme të theksohet: kritika ndaj autoriteteve, institucioneve, vendimeve politike ose veprimeve konkrete nuk është në vetvete gjuhë urrejtjeje. Gazetarët kanë obligim të bëjnë pyetje të pakëndshme dhe të jenë kritikë ndaj çdo qeverie. Por, ekziston një ndryshim i qartë ndërmjet kritikimit të një vendimi dhe pretendimit se një komb i tërë është i lig, se një komunitet është në thelb jobesnik, ose se anëtarët e një feje të caktuar përbëjnë një kërcënim për sigurinë. Pikërisht në këtë kufi etika pushon së qeni një koncept abstrakt.
Problemi nuk është vetëm personi që shqipton një fjali ofenduese ose të rrezikshme para kamerave televizive. Problemi qëndron te redaktori që vendos ta veçojë një deklaratë të tillë në titull, te portali që e transmeton atë pa kontekst, te prezantuesi që nuk reagon dhe te media që vlerëson se llogaridhënia politike është më e rëndësishme sesa përgjegjësia ndaj audiencës. Kur një deklaratë nxitëse përsëritet nga një emision në tjetrin, ajo mund të bëhet pjesë e pranueshme e diskursit publik me kalimin e kohës.
Kjo është arsyeja pse përgjegjësia e medias nuk mund të përfundojë me justifikimin se “është vetëm një citat” ose se “një politikan e tha këtë”. Transmetimi i një deklarate është një proces gazetaresk, por vendimi se si do të paraqitet, çfarë titulli do të ketë dhe nëse audienca do të marrë kontekst i përket përgjegjësisë editoriale. Citimi nuk të liron automatikisht nga detyrimi për të vlerësuar dëmin që mund të prodhojë një mënyrë e caktuar raportimi.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një shoqëri ku marrëdhëniet ndëretnike janë ende të rënduara nga trashëgimia e luftës, konflikteve politike dhe mosbesimit të thellë. Kosova nuk është vendi i vetëm ku shfaqet një model i tillë, por është një mjedis ku një fjali e shqiptuar në terminin më të ndjekur televiziv mund të interpretohet si konfirmim i frikërave ekzistuese. Kur një komunitet i tërë identifikohet me veprimet e një qeverie, partie politike ose individi, përgjegjësia iu bartet padrejtësisht njerëzve që nuk kanë të bëjnë fare me ato veprime.
I njëjti rregull duhet të zbatohet pavarësisht se kush flet, kujt i drejtohet dhe në çfarë gjuhe. Nuk mund të ketë gjuhë të justifikuar urrejtjeje kur vjen nga një politikan që përfaqëson interesat “tona”, as përgjithësime më pak të rrezikshme sepse shqiptohen në emër të një komuniteti që ndihet i kërcënuar. Vuajtja e një grupi nuk i jep të drejtën për të fyer një grup tjetër, ashtu si as një kritikë e justifikuar ndaj një institucioni nuk jep të drejtën për të paraqitur një komb të tërë si armik.
Kodi i etikës nuk duhet të shihet si një kufizim i lirisë së fjalës, por si një kujtesë për dallimin ndërmjet lirisë dhe papërgjegjësisë. Liria e medias do të thotë e drejta për të hulumtuar, kritikuar dhe ekspozuar atë që të fuqishmit do të preferonin të fshihnin. Por, kjo nuk do të thotë që të gjitha shprehjet kanë përgjegjësi të njëjtë, që çdo provokim është gazetari ose që një vendim editorial nuk ka pasoja.
Kemi nevojë për një reagim më serioz editorial, veçanërisht në debatet televizive. Udhëheqësit duhet të jenë të gatshëm të ndalojnë përgjithësimet dhe fyerjet, redaktorët të refuzojnë titujt sensacionalistë dhe mediat të bëjnë dallimin e qartë ndërmjet fakteve të verifikuara dhe akuzave politike. Vetërregullimi nuk duhet të jetë vetëm një formalitet, por një praktikë që nënkupton njohjen e gabimeve, korrigjimin dhe përgjegjësinë.
Megjithatë, as nga audienca nuk mund të pritet që të jetë vetëm një vëzhgues pasiv. Lexuesit dhe shikuesit kanë të drejtë të pyesin se cili është burimi i një pretendimi, nëse ai është verifikuar dhe pse është përmendur fare etnia ose feja e dikujt. Njohuritë mediatike fillojnë pikërisht aty ku ndalojmë së pranuari çdo fjali të fuqishme si të vërtetë dhe çdo titull ofendues si provë trimërie.
Kodi, të cilin unë dhe kolegët e mi e kemi përdorur si një kornizë profesionale në këtë hulumtim, nuk do ta ndryshojë fjalimin publik thjesht sepse ai ekziston. Vlera e tij matet nga fakti nëse e zbatojmë kur është më së vështiri: kur një deklaratë fyese vjen nga një bashkëbisedues i afërt politikisht, kur një titull sensacional premton më shumë lexueshmëri, ose kur nga një gazetar pritet që të përputhet me narrativën mbizotëruese të komunitetit të tij.
Në fund të fundit, pyetja nuk është vetëm se çfarë publikuam, por edhe çfarë lloj hapësire publike ndihmuam të ndërtohet me vendimet tona. Mediat nuk mund t’i zgjidhin vetë konfliktet politike, por mund të refuzojnë t’i thellojnë ato. Ato nuk mund ta fshijnë mosbesimin historik, por mund të ndalojnë së shndërruari atë në përmbajtje të përditshme.
Fjalët kanë pasoja. Kjo është arsyeja pse etika nuk është dekor i gazetarisë, por një nga kufijtë e saj më të rëndësishëm. Dhe kur kjo vijë kalohet, nuk paguajnë çmimin vetëm ata që ofendohen. Paguan gjithë shoqëria.
(Autori është kryeredaktor i Radio Gorazhdecit. Artikulli është shkruar për KMShK-në në kuadër të projektit të UNESCO-s “Ndërtimi i besimit në media në Evropën Juglindore: Mbështetje për gazetarinë si e mirë publike”, i financuar nga Bashkimi Evropian. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë ekskluzivisht të KMShK-së dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e UNESCO-s dhe të Bashkimit Evropian. #TrustInMediaSEE)
