Ndryshimet në Ligjin për Dhomat e Specializuara kanë hapur një përplasje të drejtpërdrejtë mes institucioneve të Kosovës dhe partnerëve të saj ndërkombëtarë, vetëm një ditë pasi Kuvendi miratoi ndryshimet dhe zgjodhi presidenten e re të vendit.
Bashkimi Evropian thotë se ndryshimet janë në kundërshtim me këto detyrime. Brukseli është shprehur “thellësisht i shqetësuar” dhe ka kërkuar nga Kosova që të respektojë pavarësinë e Dhomave të Specializuara, si dhe zotimin për të garantuar llogaridhënie dhe drejtësi për viktimat dhe familjet e tyre nga të gjitha komunitetet.
Të njëjtin qëndrim e ka mbajtur edhe Gjermania. Ambasada gjermane në Prishtinë ka thënë se Specialja është institucion i pavarur gjyqësor, i themeluar në bazë të ligjit të Kosovës dhe i mbështetur në Kushtetutë, duke theksuar se pavarësia e saj duhet të respektohet plotësisht. Berlini ka bërë të ditur se mbështet qëndrimin e BE-së.
Por pala kosovare që qëndron pas ndryshimeve e sheh situatën ndryshe.
Qeveria e Kosovës kishte vlerësuar paraprakisht se nuk ekzistojnë pengesa ligjore për nismën e ndryshimit të ligjit. Në përgjigjen e saj për Kuvendin, Qeveria kishte përfshirë edhe vlerësimin për përputhshmërinë me acquis të BE-së dhe opinionin juridik për përmbajtjen e projektligjit.
Ky qëndrim e bën përplasjen më komplekse, pasi nga njëra anë Brukseli pretendon se ndryshimet bien ndesh me detyrimet ndërkombëtare, ndërsa nga ana tjetër institucionet e Kosovës kanë dhënë vlerësim se nuk ka pengesë ligjore për vazhdimin e nismës.
PDK: Kuvendi nuk ka nevojë ta pyesë Specialen
Përparim Gruda, një nga zërat kryesorë të PDK-së për këtë çështje, e ka kundërshtuar drejtpërdrejt qëndrimin e BE-së.
Ai thotë se ndryshimet nuk cenojnë asnjë detyrim ndërkombëtar të Kosovës dhe se partneriteti me BE-në mbetet i padiskutueshëm. Sipas Grudës, Kuvendi nuk ka pse ta konsultojë Dhomën e Specializuar për nismat e veta ligjore.
Nëse dikush ka dilema për kushtetutshmërinë e ligjit, argumenton Gruda, adresa është Gjykata Kushtetuese në Prishtinë dhe jo Specialja në Hagë. Ai pretendon gjithashtu se ndryshimet saktësojnë kufijtë mes kompetencave të Dhomës së Specializuar të Gjykatës Kushtetuese në Hagë dhe Gjykatës Kushtetuese të Kosovës.
Ky është një nga dallimet kryesore me interpretimin e BE-së: Brukseli e sheh çështjen nga këndvështrimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe pavarësisë së Speciales, ndërsa PDK-ja e vendos theksin te kompetenca e Kuvendit dhe kontrolli kushtetues nga institucionet e Kosovës.
Çfarë thotë OVL-UÇK?
Në një linjë me PDK-në, por me gjuhë më të ashpër, ka reaguar edhe Organizata e Veteranëve të Luftës së UÇK-së.
OVL-UÇK i ka cilësuar si “të paqëndrueshme dhe të papranueshme” pretendimet e BE-së se amendamentet shkelin detyrimet ndërkombëtare. Organizata argumenton se asnjë detyrim nuk mund ta vendosë një institucion jashtë rendit kushtetues, mbikëqyrjes demokratike dhe llogaridhënies.
Por OVL-UÇK shkon përtej debatit juridik. Ajo pretendon se Specialja është larguar nga qëllimi për të cilin ishte krijuar dhe e përshkruan mandatin e saj si një proces që, sipas saj, është kthyer në “aktakuzë të zgjatur” ndaj luftës së UÇK-së. Për veteranët, institucionet e Kosovës kanë përgjegjësi të mbrojnë sovranitetin, barazinë para ligjit dhe dinjitetin e atyre që luftuan për lirinë e vendit.
Specialja: Nuk jemi konsultuar
Vetë Dhomat e Specializuara kanë zgjedhur një qëndrim më institucional.
Zëdhënësi Michael Doyle ka thënë se Specialja nuk është konsultuar për ndryshimet dhe se për momentin nuk ka koment mbi to. Sipas tij, gjykata është e fokusuar në përmbushjen e mandatit të saj, përfshirë garantimin e proceseve të drejta, të paanshme e të sigurta dhe mbrojtjen e dëshmitarëve e viktimave.
Pra, ndryshe nga BE-ja dhe Gjermania, të cilat kanë shprehur hapur shqetësimin e tyre, Specialja nuk ka hyrë në përplasje politike me Kuvendin. Ajo ka zgjedhur të theksojë se do të vazhdojë punën brenda mandatit të saj.
Por çfarë ndryshon konkretisht?
Ndryshimet janë të rëndësishme sepse prekin vetë juridiksionin e Speciales.
Projektligji i miratuar synon ta kufizojë juridiksionin në aspektin kohor, territorial dhe lëndor. Parashihet që periudha e juridiksionit të ngushtohet, ndërsa veprat që mund të trajtohen të lidhen me pretendimet specifike të përfshira në raportin e Dick Martyt.
Për rastet që nuk do të përfshiheshin në juridiksionin e ri, parashihet transferimi i procedurave dhe dosjeve në institucionet e drejtësisë në Kosovë. Po ashtu, ndryshimet parashohin mundësinë e transferimit të personave të paraburgosur, kufizimin e dënimit maksimal në 15 vjet dhe mundësinë e faljes individuale nga presidenti për personat e dënuar me aktgjykim të formës së prerë.
Pikërisht këto ndryshime shpjegojnë edhe shqetësimin e partnerëve ndërkombëtarë: nuk bëhet fjalë vetëm për ndryshimin e procedurave, por për ndryshimin e kufijve të juridiksionit të një gjykate që funksionon në Hagë.
Pse përplasja është edhe më e ndjeshme tani?
Koha kur u miratuan ndryshimet nuk është e parëndësishme.
Nisma erdhi vetëm disa javë pas aktgjykimit të 16 shtatorit ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit, të cilët u dënuan me gjithsej 81 vjet burgim dhe kanë mohuar akuzat, ndërsa kanë paralajmëruar ankesë.
Ndryshimet u miratuan më 6 tetor, në një seancë të jashtëzakonshme, pak para votimit për presidenten e re. Në këtë proces, çështja e Speciales u ndërthur edhe me marrëveshjen politike që i hapi rrugë zgjedhjes së presidentes.
Në dokumentet mbi të cilat është ndërtuar Specialja, Kosova ishte zotuar edhe të konsultohej me BE-në për iniciativa që mund të ndikonin në mandatin e gjykatës dhe të vazhdonte punën e Dhomave të Specializuara dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar deri në përfundimin e procedurave përkatëse.
