Frika, ankthi, xhelozia, turpi dhe pendimi janë emocione që shumica e njerëzve përpiqen t’i shmangin. Por sipas ekonomistit dhe psikologut amerikan George Loewenstein, këto ndjenja nuk janë thjesht defekte të mendjes njerëzore. Ato mund të kenë luajtur rol të rëndësishëm në mbijetesën tonë gjatë evolucionit. Problemi është se mekanizmat që dikur na mbronin, sot mund të na shkaktojnë vuajtje edhe kur nuk ekziston ndonjë rrezik i vërtetë.
Në një analizë të botuar në revistën amerikane The New Yorker, shkrimtari dhe kritiku Louis Menand shqyrton librin The Opposite of Happiness: How Bad Feelings Make and Break Us (E kundërta e lumturisë: Si na formojnë dhe na dëmtojnë ndjenjat negative), të studiuesit George Loewenstein.
Libri përpiqet t’i përgjigjet një pyetjeje të rëndësishme: Nëse evolucioni ka favorizuar mbijetesën dhe riprodhimin e njerëzve, përse jemi kaq të ndjeshëm ndaj emocioneve që na bëjnë të vuajmë?
Sipas Loewenstein, përgjigjja qëndron te fakti se evolucioni nuk na ka pajisur me emocione për të qenë vazhdimisht të lumtur, por për të na ndihmuar të mbijetojmë dhe të riprodhohemi.
Pse truri ynë prodhon kaq shumë emocione negative?
Frika mund t’i ketë ndihmuar paraardhësit tanë të shmangnin grabitqarët dhe rreziqet fizike. Ndjenja e fajit mund t’i ketë nxitur të ruanin marrëdhëniet me anëtarët e grupit, ndërsa turpi mund të ketë ndihmuar në shmangien e përjashtimit shoqëror.
Në mjediset ku jetonin njerëzit e hershëm, humbja e mbështetjes së grupit mund të kishte pasoja serioze për mbijetesën.
Por këta mekanizma emocionalë vazhdojnë të funksionojnë edhe në botën moderne, ku shumë prej kërcënimeve të dikurshme nuk ekzistojnë më.
Njerëzit mund të përjetojnë ankth të madh për një takim pune, një mesazh pa përgjigje ose një problem të vogël të përditshëm.
Sipas Loewenstein, sistemi ynë emocional është shumë i ndjeshëm ndaj kërcënimeve të mundshme. Ai mund të japë alarme të rreme, sepse nga këndvështrimi evolucionar mund të ketë qenë më e sigurt të reagoje ndaj një rreziku që nuk ekzistonte sesa të mos reagoje ndaj një kërcënimi real.
Pse një mendim negativ mund të na mbajë të shqetësuar për orë të tëra?
Një nga idetë qendrore të librit është se emocionet negative nuk zhduken gjithmonë pasi largohet shkaku që i ka nxitur.
Për shembull, një person mund të përjetojë zemërim gjatë një debati dhe të vazhdojë ta rikujtojë atë edhe shumë orë më vonë.
Rikujtimi mund ta rikthejë zemërimin, duke krijuar një cikël që e ushqen vetveten.
E njëjta gjë mund të ndodhë me ankthin.
Një mendim shqetësues na bën më vigjilentë ndaj rreziqeve. Kjo vigjilencë mund të na bëjë të vërejmë edhe më shumë kërcënime të mundshme, duke e shtuar ankthin.
Loewenstein e përshkruan këtë si një sistem emocional që mund të bëhet i paqëndrueshëm për shkak të ndjeshmërisë së tij të lartë.
Përpjekja për të mos u ndier keq mund të na bëjë të ndihemi edhe më keq
Një nga argumentet më interesante të librit është se njerëzit nuk vuajnë vetëm nga emocionet negative, por edhe nga mënyra se si reagojnë ndaj tyre.
Një person mund të ndihet i turpëruar dhe pastaj të turpërohet edhe për faktin se po përjeton turp.
Dikush tjetër mund të zemërohet dhe më pas të ndiejë zemërim ndaj vetes sepse nuk arriti ta kontrollonte reagimin.
Kështu, përpjekja për të shmangur një emocion mund të krijojë një burim të dytë shqetësimi.
Sipas Loewenstein, një pjesë e madhe e vuajtjeve tona nuk buron vetëm nga fakti që ndihemi keq, por nga bindja se nuk duhet të ndihemi në atë mënyrë.
Kjo mund të shpjegojë pse përpjekjet e vazhdueshme për të kontrolluar çdo emocion jo gjithmonë japin rezultatin e dëshiruar.
Pse marrim vendime që më vonë i konsiderojmë të gabuara?
Loewenstein është një nga studiuesit e njohur të ekonomisë së sjelljes, fushë që analizon ndikimin e emocioneve dhe faktorëve psikologjikë në vendimmarrje.
Një nga kontributet e tij është koncepti i quajtur empathy gap, ose hendeku i empatisë ndërmjet gjendjeve emocionale.
Sipas këtij koncepti, njerëzit shpesh e kanë të vështirë të imagjinojnë se si do të mendojnë dhe veprojnë kur të ndodhen në një gjendje emocionale tjetër.
Kur jemi të qetë, mund t’i premtojmë vetes se nuk do të zemërohemi në një situatë të caktuar.
Por kur përballemi realisht me provokimin, zemërimi mund ta ndryshojë mënyrën se si e vlerësojmë situatën.
Loewenstein përmend edhe një shembull personal: ai ka mësuar se është më mirë të presë një ditë përpara se t’i përgjigjet një emaili që e ka irrituar.
Ky mekanizëm mund të ndikojë edhe në vendimet financiare, marrëdhëniet personale dhe sjelljet impulsive.
Studiuesi identifikon 12 forma të vuajtjes emocionale
Për librin e tij, Loewenstein realizoi një anketë të quajtur Misery Survey, në të cilën morën pjesë më shumë se 500 persona.
Pjesëmarrësve iu kërkua të përshkruanin përvojat e tyre me emocione të ndryshme negative.
Duke u mbështetur në këto rrëfime dhe në kërkimet e tij, autori shqyrton 12 forma të vuajtjes emocionale:
Padurimin
Mërzinë nga mungesa e stimulimit
Zemërimin
Zilinë
Xhelozinë
Ndjenjën e refuzimit
Fajin
Turpin
Ankthin
Pendimin
Vetminë
Depresionin
Autori i kushton vëmendje të veçantë depresionit, të cilin e konsideron një nga format më të rënda të vuajtjes psikologjike.
Ai sugjeron se depresioni, ndryshe nga disa emocione të tjera negative, mund të mos ketë një funksion të veçantë përshtatës, por të lindë si pasojë e ndërveprimit të sistemeve psikologjike që nuk funksionojnë siç duhet.
Ky është një interpretim teorik i autorit dhe jo një shpjegim përfundimtar shkencor i depresionit.
Një zbulim interesant për mërzinë
Një tjetër pjesë e librit trajton mërzinë, të cilën zakonisht e konsiderojmë mungesë emocionesh.
Por një studim i Loewenstein dhe kolegëve të tij, që ndoqi përvojat e përditshme emocionale të rreth 4 mijë të rriturve, tregoi se mërzia shpesh shoqërohet me emocione të tjera negative.
Sipas rezultateve të përmendura në libër, mërzia kishte 4.2 herë më shumë gjasa të shfaqej së bashku me një emocion tjetër negativ sesa me një emocion pozitiv.
Autori sugjeron se mërzia mund të ketë shërbyer gjatë evolucionit si një mekanizëm për të ridrejtuar vëmendjen drejt mundësive ose rreziqeve të reja.
Megjithatë, Menand vë në dyshim sa bindëse është kjo hipotezë, duke theksuar se shpjegime të tilla evolucionare shpesh janë të vështira për t’u verifikuar.
A ka gjithmonë një arsye evolucionare për vuajtjen?
Megjithëse analiza e Loewenstein ofron një mënyrë interesante për të kuptuar emocionet negative, The New Yorker thekson edhe kufizimet e saj.
Menand argumenton se psikologjia evolucionare ndonjëherë përpiqet të shpjegojë sjelljet e sotme duke supozuar se si mund të kenë jetuar njerëzit mijëra vjet më parë.
Por këto supozime nuk mund të testohen gjithmonë drejtpërdrejt.
Për shembull, është e vështirë të vërtetohet se mërzia ka evoluar posaçërisht për t’i ndihmuar paraardhësit tanë të zhvendosnin vëmendjen nga një aktivitet te tjetri.
Kritiku ngre edhe një pyetje tjetër: A është çdo emocion negativ shenjë e një sistemi psikologjik që nuk funksionon siç duhet?
Ndonjëherë trishtimi, zemërimi ose frika mund të jenë reagime të kuptueshme ndaj rrethanave reale të jetës.
Prandaj, shpjegimi i origjinës evolucionare të emocioneve nuk është i mjaftueshëm për të përcaktuar nëse një reagim është i tepruar apo i arsyeshëm.
Çfarë mund të mësojmë nga ky libër?
Ndryshe nga librat tradicionalë të vetëndihmës, The Opposite of Happiness nuk premton metoda për të arritur lumturinë.
Loewenstein e bën të qartë se qëllimi i tij nuk është të ofrojë këshilla praktike për eliminimin e emocioneve negative.
Ai synon të shpjegojë pse njerëzit janë kaq të prirur të përjetojnë pakënaqësi dhe pse këto emocione mund të bëhen kaq të fuqishme.
Një nga idetë kryesore është se përjetimi i emocioneve negative nuk do të thotë domosdoshmërisht se diçka nuk shkon me ne.
Ato janë pjesë e funksionimit njerëzor, megjithëse mund të bëhen të dëmshme kur janë të tepruara, të vazhdueshme ose ndërhyjnë seriozisht në jetën e përditshme.
Libri sugjeron se të kuptuarit e natyrës së emocioneve mund të na ndihmojë të mos e shohim çdo përjetim negativ si një dështim personal.
Në fund, pyetja që mbetet nuk është vetëm pse njerëzit ndihen keq, por edhe pse presin nga vetja që të ndihen mirë gjatë gjithë kohës.