Ndoshta po jetojmë epilogun e një historie kulturore shekullore, ku të gjithë jemi njëkohësisht arkitektë dhe viktima. Fillimisht besuam se realiteti ekzistonte vetëm në gjuhë, pastaj kuptuam se gjuha është një shumësi e pafund gjuhësh kombëtare dhe individuale, në ndryshim të vazhdueshëm, dhe për këtë arsye nuk ka asnjë qëndrueshmëri në të. Kështu, mendimi, i lidhur pazgjidhshmërisht me gjuhën, u bë i dobët, gjithnjë e më i dobët. Mendimi dhe gjuha u reduktuan në shqiptimin e emrave, në nxjerrjen e frymëmarrjeve të zërit. Dhe me këto frymëmarrje, të cilave nuk u korrespondon asnjë kuptim, ose të cilave mund t’u atribuohen metaforikisht pafundësisht kuptime sipas dëshirës, ne luajmë.
Qytetërimi ynë ka çmontuar sistematikisht të gjitha ato fjalë me të cilat dikur përpiqej të jepte kuptim dhe qëllim veprimeve politike, juridike dhe ekonomike. Quheshin “vlera” dhe nuk ishin diçka abstrakte, por parime dhe ide rregulluese që orientonin realisht veprimtarinë e institucioneve dhe organizatave, jo vetëm të individëve. Qytetërimi ynë ka gërryer boshllëkun nën to, përmes një pune kritike të pamëshirshme dhe metodike.
Kjo kritikë e ka kryer detyrën e saj dhe duket se tani është tërhequr, nuk dihet sa e kënaqur me veten. Kështu, fusha është lënë në dorë të atyre fjalëve tashmë krejtësisht të zbrazura, shenja të thjeshta në dispozicion të pushtetit të radhës, që i përdor si objekte të bukura e të vjetra dekorative për zyrat e veta, ose për përvjetorë, siç guxojnë ta bëjnë këto ditë madje edhe për Shën Françeskun, mohimin e gjallë të çdo retorike.
Kritika ishte e nevojshme; denonconte një zbrazëti reale. Por u shndërrua në një pohim dogmatik se diskursi në përgjithësi nuk mund të ketë substancë, nuk mund të përkufizojë apo tregojë asgjë thelbësore. Dhe për këtë arsye, nga kritika nuk kaluam në asnjë propozim, në asnjë projekt. Një kritikë pa virtyt, do të thoshte Makiaveli. Ishte e nevojshme të zbulohej fakti se vazhdimi me refrenet e zakonshme për “demokracinë”, pa marrë parasysh që marrëdhëniet shoqërore, ekuilibrat mes klasave dhe mënyrat e prodhimit ishin revolucionarizuar, nuk kishte kuptim. Ishte e nevojshme të kritikoheshin me rigorozitet parimet e së drejtës ndërkombëtare të bazuara në ide abstrakte të “njeriut” dhe “tolerancës” (intolerante, sepse është e lidhur ngushtë me qëllimin e asimilimit). Por çfarë demokracie të re? Çfarë rendi të ri të tokës? Në hartat tona ende shkruhet: hic sunt leones (ja ku janë luanët).
Klerikët dhe politikanët kanë dështuar. Edhe më i bujshëm është dështimi i tyre, ose paaftësia për të shqiptuar diçka më shumë se emra, akte që shërbejnë vetëm për të mbuluar dhe justifikuar disi veprimet e tyre, kur bëhet fjalë për paqen. Paqja është reduktuar në faktin e thjeshtë të rregullimit që konflikti merr rastësisht sipas të drejtës së më të fortit. Çdo paqe, sigurisht, sanksionon një fitues dhe një të mundur, është asimetrike.
Paqja presupozon gjendjen e luftës. Por a është imponimi ndaj të mundurit thelbi i saj? Le të vëzhgojmë modelin “teologjik” të paqes, atë të ruajtur në arkën e Tempullit, atë mes Zotit dhe Izraelit. A e përjeton Izraeli si imponim? Përkundrazi, Izraeli është i bindur se të bindet ndaj atij pakti përfaqëson shpëtimin e tij. Paqet që mjerimi njerëzor është në gjendje të prodhojë nuk do të kenë kurrë këtë karakter, është e vërtetë, por në çfarë kushtesh mund të quhen reale? Dhe pra, në çfarë kufijsh fjala “paqe” mund të ketë një kuptim konkret?
Kushti i parë: vetëm nëse ndodh një lloj “njohjeje” mes fituesve dhe të mundurve, i munduri pranon disfatën (pavarësisht nëse e konsideron “të drejtë” apo jo), dhe fituesi pranon të drejtën e të mundurit për të vazhduar të ekzistojë. Përndryshe, mund të kemi të bëjmë vetëm me një armëpushim të përkohshëm.
Në këtë linjë, të diktuar nga arsyeja dhe përvoja historike, u zhvilluan negociatat e Camp David-it dhe të Oslos, mbi bazën e njohjes së mundshme nga pala palestineze të shtetit të Izraelit dhe nga Izraeli të mundësisë për krijimin e një shteti palestinez. Kjo mundësi duket se ka dështuar përfundimisht. Nëse shkaqet e një armiqësie gati shekullore nuk janë adresuar aspak, por përkundrazi, pas kaq shumë masakrave, rrezikojnë të bëhen absolute, si mund të flitet seriozisht për paqe, pra për një marrëveshje të qëndrueshme? Jo për një marrëveshje, që presupozon dy palë kontraktuese, por ndoshta për një rregullim të përkohshëm.
Dhe këtu qëndron problemi për fituesin. Çfarë do bëhet me të mundurin (që në këtë rast nuk është një shtet, por një popull)? A do të rindërtohet Gaza dhe të rivendosen aty të mbijetuarit, ndoshta bashkë me palestinezët e tjerë të dëbuar gradualisht nga Bregu Perëndimor? Ndoshta nën një protektorat amerikan apo të ndonjë aleati të SHBA-ve dhe Izraelit? Apo Gaza do të bëhet territor i Izraelit? Dhe palestinezët do të jenë qytetarë me të drejta të plota të këtij shteti, apo modeli që parashikohet është një lloj neo-apartheidi? Apo ndoshta do të nxitet në çdo mënyrë, me “nxitje” të ndryshme, një eksod masiv i palestinezëve, për të “çliruar” Gazën nga prania e tyre e padëshiruar? Drejt cilëve vende? A ka ndonjë ide të qartë për këtë? Janë të gjitha këto hipoteza të neveritshme? Por kur vallë në vitet e fundit politika ka pasur skrupuj etikë?
Kush ka fituar, dhe për rrjedhojë duhet të marrë përgjegjësinë e fitores, le të thotë në ç’drejtim realist synon të veprojë. Nuk do të jetë as paqe, as marrëveshje, por të paktën një rregullim i rajonit që të mund të ndalë për një kohë masakrën. Dhe të na lejojë neve, europianëve të mirë, ta harrojmë. /La Stampa
